Strona główna  //  Aktualności  //  Kobiety o kobietach z okazji Dnia Kobiet

Kobiety o kobietach z okazji Dnia Kobiet. Tkaczki w poezji i sztuce XIX wieku - pieśń Louise Aston i cykl grafik Käthe Kollwitz na temat buntu tkaczy i tkaczek Śląskich

Świętowanie Dnia Kobiet jest szczytną, ale współcześnie poddaną komercjalizacji, ideą. Kojarzy się dziś z ofiarowanymi bukietami, czekoladkami czy innymi drobnymi prezentami, które mają symbolizować wdzięczność i podziw dla Pań. Początki tego międzynarodowego święta były jednak zupełnie inne. Wiązały się z tradycjami robotniczymi i niedolą kobiet, a także oporem wobec uciskowi – manifestacjami oraz strajkami. Dzień Kobiet - obchodzony obecnie 8 marca - ustanowiony został przez Socjalistyczną Partię Ameryki na początku XX wieku (pierwsze obchody odbyły się 28 lutego 1909). Przed I wojną światową w niektórych krajach Europy święto obchodzone było 19 marca jako manifest sufrażystek i pracownic fabryk w walce o równość, prawo do głosowania kobiet, emancypację robotnic. W 1975 Organizacja Narodów Zjednoczonych ustanowiła  8 marca jako Dzień Narodów Zjednoczonych na rzecz Praw Kobiet i Pokoju na Świecie. Jednym z mitów związanych z obchodami Święta Kobiet  jest postulowany w wielu źródłach, ale i podważany przez historyków, związek pierwszych obchodów z uczczeniem protestów amerykańskich robotnic zakładów tekstylnych 8 marca 1857 roku. Warto w tym kontekście wspomnieć, że w połowie XIX stulecia doszło do znaczących zamieszek związanych z dramatyczną sytuacją robotników przemysłu włókienniczego oraz tkaczy ludowych w Sudetach. W 1844 roku zbuntowali się tkacze z Gór Sowich (Bielawa, Pieszyce). Rewolucja stała się symbolem walki z wyzyskiem w Europie i zarzewiem wybuchu Wiosny Ludów kilka lat po buncie sudeckich tkaczy. Głos w tej sprawie zabrali też artyści: poeci, malarze. Dzieła wielu wybitnych twórców - Heinricha Heinego czy Gerharta Hauptmanna (dramatopisarz, autor „Tkaczy” wystawionych w 50. rocznicę buntu w 1894 roku, Noblista pochodzący z Szczawna-Zdroju. Jego dziadek – tkacz - prowadził w Kamiennej Górze hotel;) upamiętniły walkę śląskich robotników w latach 40. i 50. XIX wieku. Twórczość literacką i plastyczną inspirowaną buntem, zawierającą feministyczną perspektywę, uprawiały również nietuzinkowe artystki: poetka-buntowniczka Luise Aston oraz  graficzka i rzeźbiarka - Käthe Kollwitz. Właśnie o dziełach tych dwóch wyjątkowych autorek chciałbym z okazji Dnia Kobiet napisać. 

"Pieśń śląskiej tkaczki" (Lied einer schlesischen Weberin) z 1846 roku to jeden z wierszy związanych z sytuacją śląskich tkaczy. Jest to jeden z nielicznych uznanych kobiecych utworów poetyckich z XIX stulecia, dotyczący bieżących kwestii społeczno-politycznych. Jego autorką była Luise Aston (26 listopada 1814 - 21 grudnia 1871) - pisarka i feministka, obrończyni praw kobiet, demokracji, wolnej miłości i wyzwolonej seksualności. Była to pisarka, która szokowała w całej Europie, nie tylko życiem osobistym, ale i odwagą w wyborze tematów dzieł  i  postępową wymową ich treści. 

Cytowany utwór składa się z siedmiu ośmiowersowych strof rymowanych w układzie krzyżowym (ABAB). Tematem wiersza Aston jest bieda i wyzysk kobiet – to skarga młodej tkaczki. Kobieta płacze nocą w samotności nad swoim losem. Jest zmęczona ciężką pracą („moje ręce opadają zmęczone na kolana”), a także załamana sytuacją rodzinną. Jej ojciec, jedyny  żywiciel rodziny,  został zastrzelony przez leśniczego (prawdopodobnie podczas próby uprawiania kłusownictwa). Podmiot liryczny – tkaczka – pyta retorycznie: „Czy nędza nie ma końca?”. Przejmujący charakter wiersza podkreślają nie tylko tragiczne losy bohaterki, ale i kontrasty, które zauważa bohaterka wiersza, cytując słowa obcych ludzi: „jesteś taka młoda i piękna, a jednak taka blada i smutna”. Co więcej, nie widać szans na poprawę tej sytuacji. Kobieta jest u granic sił: „dłużej tego nie zniosę”. Dostrzega jednak, że musi żyć, bo ma obowiązki: „widzę chorą matkę i małą siostrzyczkę w domu”. Pogłębia to dramat , ponieważ bezsilna jednostka jest jednocześnie oparciem dla jeszcze słabszych. Na domiar złego, zamiast pomocy przychodzi niegodziwa oferta - stręczycielska propozycja  od bogatego pana, która ostatecznie pokazuje uprzedmiotowienie kobiety, brak szacunku dla jej godności i cielesności. Tkaczka odwołuje się do wiary w Boga i Niebo. Prosi, by mogła pozostać biedna, lecz nie musiała się upodlić. Ostatnia strofa wiersza  Aston pokazuje, że wiara pozostaje tylko pocieszeniem, ale nie niesie rozwiązania. Gdy zapada noc, tkaczka zostaje sama w głębokich dolinach ze swoim bólem w piersi i cichymi łzami. Wydaje się, że nawet Bóg nie może jej pomóc. Pieśń  Aston nie jest agitacją. Nie wzywa bezpośrednio do buntu. To realistyczna scena poetycka, w której autorka solidaryzuje się z pokrzywdzonymi reprezentowanymi przez pobożną tkaczkę. Wiersz zwraca uwagę na dramatyczną sytuację kobiet i ich rodzin żyjących na marginesie społeczeństwa. Autorka odbiór utworu i jego ukryte przesłanie pozostawia sumieniu czytających. 

Nie mniej dojmujący tragizm doli kobiecej przebija z prac plastycznych Käthe Kollwitz (8 lipca 1867 - 22 kwietnia 1945), wybitnej graficzki i rzeźbiarki. W latach 1893-1897 artystka stworzyła cykl „Bunt tkaczy” („Ein Weberaufstand“). Käthe Kollwitz zainteresowała się społeczną i ekonomiczną sytuacją tkaczy  po obejrzeniu w 1893 roku prywatnej premiery dramatu Gerharta Hauptmanna „Die Weber” (Tkacze). Artystka przerwała wówczas pracę nad grafikami do powieści Emila Zoli „Germinal” i zajęła się cyklem dotyczącym niedoli tkaczy. Dzieło to stało się jednym z jej najwyżej cenionych jej  realizacji. Ryciny, które wykonała, nie są wierną ilustracją treści dramatu śląskiego pisarza. Nie odnoszą się również dosłownie, w sposób dokumentujący, do wydarzeń z 1844 roku, które zainspirowały Hauptmanna czy Aston. Käthe Kollwitz, będąca przedstawicielką naturalizmu i ekspresjonizmu w sztukach wizualnych,  odniosła temat historyczny do współczesnych jej realiów. Po ponad 50 latach od buntu śląskich tkaczy, sytuacja wielu rodzin robotniczych nie uległa poprawie. Nędza i głód, które doskwierały tkaczom XIX-wiecznym tkaczom, nadal były znaczącym problemem społecznym. Treścią jej dzieł są ludzkie dramaty, depresja i śmierć. Przejmujący cykl o tkaczach jest tego najlepszym przykładem. 

Cykl otwiera ilustracja pod tytułem „Not” (bieda, nędza). Na pierwszym planie widać załamaną kobietę, która trzymając się za głowę, pochyla się nad bladym, wychudzonym ciałem dziecka w łóżku. Dziecko jest dzieżko chore lub martwe. W tle przejmującej sceny występują równie mizerne dwie inne postacie. Izbę wypełniają przedmioty i narzędzia związane z tkackimi zajęciami. Za przygnębiona matką(?) znajduje się krosno tkackie oraz motowidło. Przedmioty i pomieszczenie wydają się równie smutne, martwe i przygnębiające. To charakterystyczny element estetyki milieu, niezwykle istotnej warstwie dzieł literackich czy plastycznych utrzymanych w nurcie realizmu oraz naturalizmu. 

Inne dzieła z tego cyklu są równie dramatyczne . Swoimi pracami artystka dokonała stylistycznego przełomu na Wielkiej Berlińskiej Wystawie Sztuki w 1898 roku. Wyróżniała się na tle mieszczańskiej sztuki akademików, sięgających raczej po niezaangażowane tematy i mniej radykalne środki wyrazu. W 1919 roku Käthe Kollwitz została profesorką w Pruskiej Akademii Sztuk Pięknych. Była pierwszą kobietą, która otrzymała ten tytuł. Była także pierwszą kobietą, która otrzymała pruski order za naukę i sztukę w 1929 roku. 

Artystyczny sukces dwóch wspomnianych kobiet wynikał nie tylko z ich talentów, ale też z zaangażowania w sprawy społeczne i kwestie praw kobiet oraz poprawę ich sytuacji bytowej. Dzięki odważnym pracom Luise Aston i Käthe Kollwitz możemy poznać z feministycznej perspektywy dramat i walkę kobiet. Cenne historyczne i artystyczne pamiątki dokumentują trudne dla kobiet czasy i sytuacje. Pamięć o tym jest ważna. 

autor opracowania:
Robert Główczyk 
Muzeum Tkactwa w Kamiennej Górze

Wszystkim Paniom życzę świata, w którym walka o prawa i szacunek będzie historią, a każdy dzień dowodem na rzeczywistą realizację pełni praw 

Bibliografia – wybór:
- Käthe Kollwitz Museum Köln (www.kollwitz.de)
- „Die Weberlyrik des 19. Jahrhunderts anhand ausgewählter Dichtung” 
- „German Feminist Poems from the Middle Ages to the Present”
- www.un.org: History of Women’s Day

Ilustracje:
- Käthe Kollwitz: "Not" z cyklu „Ein Weberaufstand“ (1893–1897), domena publiczna, wikimedia.org 
- fotografia portretowa Käthe Kollwitz z portfolio artystki, domena publiczna, wikimedia.org 
- Louise Aston portret pt. Die Emanzipierte“ autorstwa Johanna Baptisty Reitera, prawdopodobnie z około 1847/48 roku, domena publiczna, wikimedia.org 
- wiersz "Lied einer schlesischen Weberin" autorstwa Louise Aston w wydaniu poezji "Freischärler-Reminiscenzen: 12 Gedichte" z 1850 roku, screen skanu za: Google Books

 

  • 158259240_3899341683488482_3779571470179434666_n
  • 148252655_3828197870602864_1585253931373975860_n
  • 158371049_3899341746821809_2318080885139964699_n
  • 158274856_3899341590155158_3844567562783739058_n

Simple Image Gallery Extended

Do góry