Jan Lubieniecki, Zarys dziejów miasta od XIII wieku do 1946 roku

Udokumentowane dzieje malowniczo położonego miasta sięgają 1 połowy XIII wieku. Ulokowało się ono, najpierw jako osada targowa rządząca się prawem polskim, w miejscu niezwykle dogodnym, gdzie krzyżowały się dwa szlaki komunikacyjne. Jeden łączył Pragę z Gdańskiem przez Bramę Lubawską, drugi natomiast wiódł z zachodu na wschód wzdłuż ciągów dolinnych. Na niespokojnym wówczas pograniczu śląsko – czeskim książę Henryk Brodaty (1201 – 1238) w początkowym okresie swych rządów wzniósł na stożkowym wzniesieniu (obecnie Góra Zamkowa) drewnianą zapewne strażnicę, która do historii przeszła pod nazwą „Straża”. U podnóża tej warowni rozwinęła się osada targowa. Jej mieszkańcy trudnili się rolnictwem, hodowlą, rzemiosłem i handlem.

Za panowania księcia legnickiego Bolesława Rogatki (1242 – 1278), syna Anny i Henryka Pobożnego, pojawiła się pierwsza pewna wzmianka źródłowa o Kamiennej Górze. W tym najstarszym dokumencie historycznym z roku 1249 książę Bolesław z bratem Konradem zezwalają benedyktynom z Krzeszowa, sprowadzonym tutaj przez ich matkę w roku 1242, przebudować osadę targową „Landishute” w miasto na prawie magdeburskim. Zakonnicy otrzymali również wielki kompleks leśny między Zadrną a Leskiem, którego wschodnia granica sięgała miejsca „Camena Gora”, gdzie swój bieg zaczyna rzeka Lesk. Tak hojnie obdarowani benedyktyni nie wykorzystali przywileju i w ciągu najbliższych lat pozostawała Kamienna Góra niewielką osadą.

Miastem stała się w okresie rządów księcia świdnickiego Bolka I (1278 – 1301), syna Bolesława Rogatki, który na miejscu drewnianej strażnicy wybudował zamek (1286), a osadę u jego podnóża przekształcił w miasto na prawie magdeburskim (niemieckim). Wprawdzie w dokumentach z lat 1287 i 1292 zapisano „civitatis Landishute”, to jednak większość badaczy uważa, iż prawa miejskie uzyskała Kamienna Góra w roku 1292.

Decydującą rolę w powstaniu miasta odegrali masowo napływający w tym czasie z Niemiec osadnicy, zapraszani na Śląsk głównie przez książąt piastowskich. Z tego też względu jego nazwę od XIII w. zapisywano w dokumentach po niemiecku jako „Landeshut” (różnej jednak pisowni), która – być może – jest wiernym tłumaczeniem wcześniejszej nazwy: „Strażnica Kraju” lub „Straża”. Nie ulega natomiast wątpliwości, że genezy takiej właśnie nazwy Kamiennej Góry przed rokiem 1945 należy szukać w położeniu geograficzno – militarnym zamku „Straża” i miasta, ulokowanych na skrzyżowaniu ważnych dróg handlowych przy granicy z Czechami. Najstarsze zachowane pieczęcie miejskie z XIV w. oraz powstały na ich podstawie herb potwierdzają funkcję ochronną kamiennogórskiej warowni w przeszłości. W świetle zachowanych przekazów ustalona w 1946 r. obecna nazwa miasta nie ma uzasadnienia historycznego.

Kamienna Góra miała wszystkie typowe cechy średniowiecznego miasta rządzącego się prawem niemieckim. Był więc rynek powstały z poszerzenia traktu handlowego – na wzór Środy Śląskiej – w widłach Bobru i Zadrny. W jego pobliżu wzniesiono 1294 r. pierwszą murowaną budowlę- kościół św. Piotra i Pawła. Początkowo miasto otaczały wały ziemne z palisadą. Budowę solidnego pierścienia kamiennych murów obronnych ukończono w XV w. Dla niewielkiego obszarowo miasta wystarczały dwie bramy z wieżami: górna i dolna. Fortyfikacje miejskie uzupełniały fosy i rozległe bagna. Ukształtowany w XIII w. owalny układ urbanistyczny z szachownicą ulic wokół rynku przetrwał z niewielkimi zmianami do dziś.

Szybki rozwój gospodarczy Kamiennej Góry nastąpił w okresie panowania księcia Bolka II (1326 – 1368), wnuka Władysława Łokietka, który m.in. w roku 1334 potwierdził i rozszerzył dotychczasowe prawa miejskie. Mogły działać 4 cechy: krawców, piekarzy, rzeźników i szewców. Corocznie wybierano radę miejską. Pełnoprawnym organem samorządu miejskiego stała się ona dopiero w roku 1527, po wykupieniu z rąk opata cystersów krzeszowskich – sprowadzonych w 1292 r. przez Bolka I – urzędu wójta dziedzicznego. Miasto mogło prowadzić targ solny (1341), istniała komora celna, a mieszczanie mogli np. łowić ryby w Bobrze i warzyć piwo.

Książę Bolko II zasłynął również w trudnej sztuce posługiwania się orężem. Gdy w roku 1345 Kamienną Górę zajęli Czesi, Bolko II wkrótce odzyskał ją, wprowadzając do miasta swoich rycerzy ukrytych... w wozach z sianem. Wyczyn ten przeszedł do historii pod nazwą „fortelu trojańskiego”, a sam książę zyskał sławę nie tylko odważnego w boju, ale i niezwykle przebiegłego przeciwnika. To znamienne wydarzenie potomni uwiecznili na witrażu w sali posiedzeń kamiennogórskiego ratusza oraz w powieści historycznej (W.J.Grabski, Rapsodia świdnicka, tom II).

Po śmierci Henryka jaworskiego w 1346r. Bolko II przejął w spadku księstwo swego młodszego brata i stał się prawnym opiekunem jego córki – księżniczki Anny, gdyż żona, Agnieszka, nie obdarzyła księcia potomstwem, nad czym bardzo ubolewał. Całą swą ojcowską troskę przeniósł więc na bratanicę Annę, która w wieku lat 14 została poślubiona w 1353 r. przez Karola IV (1346 – 1378), króla Czech i późniejszego cesarza. W spisanej w Świdnicy umowie ślubnej Bolko II zapisał na rzecz królowej księstwo świdnicko – jaworskie, z zastrzeżeniem, że w przypadku jego śmierci sukcesję po nim przejmie dożywotnio żona Agnieszka i dopiero po jej śmierci Anna może w pełni wejść w prawa spadkowe.

Księżna Agnieszka żyła do roku 1392. Dopiero wtedy księstwo świdnicko – jaworskie, jako ostatnie na Śląsku, przeszło w całości pod władzę króla Czech, Wacława IV (1378 – 1419), syna Karola IV i Anny Piastówny. Rozpoczął się nowy etap dziejów tego księstwa, w tym i Kamiennej Góry, pod berłem królów czeskich, będących jednocześnie cesarzami.

Dzięki stałej opiece Piastów świdnicko – jaworskich: Bolka I, Bernarda i Bolka II stała się Kamienna Góra pod koniec XIV wieku ważnym ośrodkiem rzemieślniczo – handlowym i pograniczną twierdzą.

W XV w. jednym z nieszczęść trapiących mieszkańców Ziemi Kamiennogórskiej były wojny husyckie. Po ich zakończeniu rozszerzyła się fala raubitterstwa (rozbójnictwa). Z kolei komplikujące się stosunki polityczne zaowocowały niepokojami, przemarszami wojsk, narażającymi Kamienną Górę i okolice na poważne niebezpieczeństwa.

W roku 1426 husyci podeszli pod Kamienną Górę i przypuścili szturm na miasto i zamek. W trakcie zaciekłych walk kobiety z dziećmi gasiły wzniecane pożary. Tak mężna i zdecydowana postawa obrońców wzbudziła zapewne podziw na Śląsku, skoro kronikarz Naso, żyjący w XVII w., ułożył na ich cześć wiersz i zamieścił w pisanym po łacinie historycznym opisie Śląska. Husytom nie udało się zdobyć miasta, ale spalili zamek Straża, który w postaci ruiny przetrwał do 2 połowy XIX w.

W bitwie z Turkami pod Mohaczem w 1526 r. zginął król czeski Ludwik II (1516 – 1526), syn Władysława Jagiellończyka. Na mocy wcześniejszego układu Czechy wraz ze Śląskiem (i Kamienną Górą) przeszły w ręce potężnego rodu Habsburgów.

Idee zapoczątkowanej przez Marcina Lutra reformacji w 1517 r. dotarły do Kamiennej Góry dość późno, bo dopiero na początku 2 połowy XVI w. Wpływ na taki stan rzeczy miała niewątpliwie bliskość i oddziaływanie klasztoru cystersów w Krzeszowie. W roku 1562 proboszcz kościoła św. Piotra i Pawła, Samuel Langnickel, zdecydował się wraz z wiernymi przejść na luteranizm, a przejętą świątynię zaadaptować na potrzeby nowej wiary.

Wielki wkład w rozwój i umocnienie protestantyzmu w Kamiennej Górze i okolicy wniósł pastor Ambrosius Lange, przywódca duchowy gminy w latach 1585 – 1627. Swą pozycję umocnił w trakcie szalejącej w 1599 r. w mieście dżumy. Nie załamany śmiercią żony, dwóch córek i syna, niósł pomoc zagrożonym tą straszną chorobą.

W XVI w. w pejzażu architektonicznym Kamiennej Góry pojawiły się dwie ważne budowle. Pierwsza z nich to ratusz z wieżą o wysokości 136 stóp, wzniesiony na rynku w 1564 r. Na obrzeżu miasta kamiennogórska linia potężnego rodu Schaffgotschów dokonała przebudowy kompleksu dworskiego Kreppelhof (Grodztwo). Budowa okazałej rezydencji w stylu renesansowym (1565 – 1588) wymagała olbrzymich sum pieniędzy i dużego wysiłku wykonawców, którzy w większości prawdopodobnie pochodzili z Włoch. Zamek powstał na planie czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem otoczonym arkadami. W południowo – zachodnim narożniku górowała nad zabudową potężna wieża. Pięknie zdobione portale , wysokie attyki, gzymsy, obramowania okien itp. nadawały budowli pałacowy charakter.

Od końca XVI w. protestantyzm napotykał coraz silniejszy opór. Do krwawego starcia katolików z protestantami doszło w czasie wojny 30 – letniej (1618 – 1648), niezwykle okrutnej, obejmującej swym zasięgiem znaczny obszar Europy, w tym i Śląsk. Mieszkańcy Kamiennej Góry aż 27 razy przeżywali zmianę załóg wojskowych, a z tym wiązały się grabieże, kontrybucje, pożary. W gruzach legł m.in. ratusz, który odbudowano dopiero w roku 1660. Po zakończeniu tej wojny miasto było zrujnowane, przetrwała zaledwie garstka mieszkańców.

Po pokoju westfalskim (1648), kończącym wojnę 30 – letnią, kontynuowano przy silnym wsparciu władzy cesarskiej przywracanie katolicyzmu. Ewangelicy kamiennogórscy musieli udawać się na nabożeństwa do Jawora i Świdnicy, ponieważ tylko w tych miastach zezwolono na budowę świątyń zwanych „kościołami pokoju”.

Protestanci z Kamiennej Góry przez wiele lat czynili starania o pozwolenie na budowę własnej świątyni. Ukoronowaniem ich wysiłków okazał się układ w Altranstaedt (1707), kiedy to za wstawiennictwem króla Szwecji Karola XII, obrońcy śląskich ewangelików, wymuszono na cesarzu austriackim m.in. zgodę na wybudowanie sześciu kościołów protestanckich na Śląsku. Budowa jednego z nich rozpoczęła się w Kamiennej Górze na zboczu Góry Kościelnej w czerwcu 1709 r. i trwała ponad 10 lat. W październiku 1720 r. nastąpiło poświęcenie i uroczyste udostępnienie świątyni wiernym. Projektantem i budowniczym był mistrz Martin Frantz z Revalu (Tallina w dzisiejszej Estonii). Wzniesiono ją na planie krzyża greckiego z taką samą długością i szerokością (14 m) wszystkich ramion. Wraz z budową kościoła Łaski czyniono przygotowania do uruchomienia pierwszej w mieście szkoły ewangelickiej, której uroczyste otwarcie nastąpiło w styczniu 1710 r.

W 1728 r. Melchior Ducius von Wallenberg, właściciel wsi Grzędy, Leszczyniec Dolny, Szarocin i Stara Białka, ufundował kościołowi Łaski bibliotekę, zawierającą bogaty księgozbiór teologiczny, filozoficzny i historyczny. Jej zasoby oceniano na ponad 5 tysięcy tomów, w tym 40 średniowiecznych rękopisów, 600 oryginalnych listów reformatorów Kościoła katolickiego – Lutra i Melanchtona, 26 listów króla Prus Fryderyka II oraz wiele cennych druków dotyczących również Polski. Podkreślić należy, iż kamiennogórska biblioteka była pierwszą na Śląsku i jedną z pierwszych w Europie o charakterze ogólnodostępnym.

Dla odbudowującego się po zakończeniu wojny 30 – letniej z mozołem miasta nastał prawie stuletni okres względnego spokoju. W tym czasie udało się wznieść m.in. kamienice w stylu barokowym wokół rynku.

Ponad 200 – letnie panowanie Habsburgów na Śląsku zakończyło się praktycznie z chwilą zawarcia pokoju prusko – austriackiego we Wrocławiu w 1742 r., kończącego pierwszą wojnę śląską. Mimo trwających jeszcze ponad 20 lat zmagań w kolejnych dwóch wojnach śląskich (1744 – 1745 i 1756- 1763) Śląsk wraz z Ziemią Kamiennogórską pozostał w państwie pruskim (niemieckim) przez kolejne dwa wieki (do 1945 r.)

W trakcie trzeciej wojny śląskiej, 23 czerwca 1760 r., na polach pod Kamienną Górą rozegrała się krwawa bitwa prusko – austriacka, która do historii przeszła pod nazwą „pruskich Termopili”. Około 40 – tysięczny korpus austriacki rozgromił liczący zaledwie 11 tysięcy żołnierzy odział wojsk pruskich. Upojeni zwycięstwem Austriacy wkroczyli do Kamiennej Góry i przez kilkanaście miesięcy mieszczanie musieli pokrywać koszty ich kwaterunku, które łącznie z innymi stratami oszacowano na kwotę 1 miliona talarów.

Korzystne warunki klimatyczno – glebowe i obfitość wód bieżących sprzyjały rozwijającemu się od XIV w. sukiennictwu, a od XVI w. tkactwu lnu. Od 1521 r. sukiennicy i płóciennicy kamiennogórscy mieli własny cech. A od 1677 r. zrzeszone było w tego typu organizacji miejscowe kupiectwo. W wiekach XVII i XVIII Kamienna Góra była dużym ośrodkiem tkactwa i handlu płótnem lnianym oraz wyrobów wełnianych z domieszką lnu. W roku 1786 wyeksportowano z miasta do państw europejskich i na rynki zamorskie 16,7 % (1 milion talarów) ogółu płócien produkowanych na Śląsku. Rosły fortuny kupców, a los tkaczy pogarszał się. Najbardziej znanym w świecie handlowym kupcem kamiennogórskim był Peter Hasenclever, który m.in. zaproponował królowi Prus utworzenie państwowych magazynów przędzy, w których tkacze mogliby zaopatrywać się w ten podstawowy dla nich surowiec po znośnych cenach. Projekt Hasenclevera z 1774 r. władze pruskie próbowały częściowo zrealizować dopiero w roku 1793, po buncie tkaczy. W Kamiennej Górze otworzono niewielki magazyn z przędzą, ale ze względu na ponoszone straty po kilkunastu miesiącach został zamknięty.

W 1732 r. przyszedł na świat w Kamiennej Górze znany architekt i budowniczy Carl Gotthard Langhans. Najsłynniejszym jego dziełem jest brama Brandenburska w Berlinie (1788 – 1791). Zmarł we Wrocławiu w 1808 r.

W 2 połowie XVIII w. Kamienną Górę zaliczano na Śląsku do grupy miast handlowo – przemysłowych, w których bezpośrednia produkcja tkacka nie odgrywała większej roli. W tygodniu odbywał się w mieście jeden targ lniarski i trzy zbożowe oraz pięć jarmarków w roku. Na rozwój gospodarczy istotny wpływ miał stan dróg. Nie był on najlepszy, zresztą jak na całym Śląsku. Z Kamiennej Góry do Kowar i Kotliny Jeleniogórskiej jeździło się wtedy starym traktem kamiennogórskim przez Pisarzowice i Czarnów. Około 1790 r. wybudowano bitą drogę do Wałbrzycha.

2 połowa XVIII w. to okres załamania eksportu płótna ze Śląska i coraz szybszy upadek chałupniczego tkactwa lnu. Wpływ na te niekorzystne zjawiska miało wiele czynników. Po zamknięciu granicy przez Austrię uniemożliwiony został zbyt w krajach monarchii habsburskiej. W Czechach rozwinęła się produkcja doskonalszych gatunków płótna. Zasadnicze jednak znaczenie miało powstanie w Anglii przemysłu bawełnianego, którego produkty zaczęły zalewać rynki Europy i świata. Kupcom lniarskim coraz trudniej sprzedawało się nagromadzone zapasy płócien. Ograniczali więc nowe zakupy, co w konsekwencji uderzyło bezpośrednio w tkaczy. Nędza i głód doprowadziły ich do rozruchów w marcu 1793 r. W samej Kamiennej Górze najburzliwiej było 28 marca, gdy do miasta przybyło około 200 tkaczy uzbrojonych w kije i laski.

W okresie napoleońskim Ziemia Kamiennogórska nie ucierpiała na skutek bezpośrednich walk francusko – pruskich, bo ich tu nie było. Mieszkańcy miast i wsi odczuli natomiast dość dotkliwe skutki okupacji zwycięskiej armii, które oszacowano na 90 tysięcy talarów. Znaczącym wydarzeniem w tym okresie było pojawienie się na kwaterze w zamku Kreppelhof cara Aleksandra I i króla Prus Fryderyka Wilhelma III, którzy 10 sierpnia 1813 r. przyjmowali uroczystą paradę wojsk rosyjsko – pruskich na polach w pobliżu Antonówki. W miejscu, gdzie stali obaj władcy, postawiono w roku 1880 kamienny obelisk.

Kamienną Górę odwiedzało wiele znanych i znaczących osób. W połowie sierpnia 1800 r. gościł przejazdem, w trakcie podróży po Śląsku, John Quincy Adams – ambasador USA w Berlinie, syn drugiego prezydenta USA i przyszły, szósty z kolei przywódca tego państwa (1825 – 1829). Około połowy XIX w. przywędrował do miasta Bogusz Zygmunt Stęczyński (1814- 1890) uważany za wybitnego prekursora w dziejach turystyki i krajoznawstwa. W ciągu swego życia przebył pieszo dziesiątki tysięcy kilometrów i pod tym względem był absolutnym rekordzistą XIX w. Swoje wrażenia i spostrzeżenia z wieloletnich wędrówek przenosił na papier w postaci rysunków i poematów. W poemacie Sudety Kamienną Górę nazwał Łańcutem ze względu na to, iż w XIV w. koloniści z tego miasta zakładali „Landeshut ruski” – Łańcut. Kilkadziesiąt lat przed Stęczyńskim, w roku 1809, zawitał do Kamiennej Góry genialny młodzieniec, świetnie zapowiadający się poeta i dramatopisarz niemiecki, w którym widziano następcę Fryderyka Schillera. Nazywał się Theodor Koerner (1791 – 1813). W gospodzie „Pod Krukiem” ugasił pragnienie jasnym piwem, zjadł obiad składający się ze smażonych pstrągów, opróżnił butelkę wina, zdrzemnął się i ruszył do Kowar, by następnego dnia stanąć na szczycie Śnieżki.

Wielkie zmiany w różnych dziedzinach życia zaszły w wieku XIX. Mury obronne od dość dawna przestały spełniać swe funkcje. Stawały się istotną przeszkodą w rozwoju przestrzennym miasta. Konieczne były radykalne zmiany. Wieże nad bramami górną i dolną rozebrano jeszcze na początku XIX w., a z murami obronnymi pożegnano się ostatecznie w latach 1873 – 1875. Zmienił się wygląd rynku. 7 września 1831 r. zawaliła się podparta od dość dawna belkami wieża ratuszowa. Tak „okaleczona” siedziba władz miejskich służyła jeszcze do roku 1873, kiedy to podjęto decyzję o wyburzeniu ratusza. Burmistrz z racjami przenieśli się do budynku przy obecnej ulicy Karola Miarki. W 1902 r. miasto wykupiło grunt przy dawnej bramie górnej i przystąpiono do budowy nowego ratusz. Dość okazały obiekt w stylu neorenesansowym oddano uroczyście władzom w roku 1905. Wielki pożar w dniu 20 lipca 1844 r. zmienił radykalnie zabudowę okalającą rynek. Z dymem poszło 50 domów. Wkrótce odbudowano je, ale już bez charakterystycznych podcieni.

W mieście zrobiło się przestronniej i jaśniej, m.in. na skutek poszerzenia wielu ulic. Od roku 1841 ciemności rozjaśniły lampy olejowe, a od 1864 r. latarnie gazowe. Modernizację sieci wodociągowej rozpoczęto w roku 1863. Założenie urzędu telegraficznego (1858) i włączenie miasta do państwowej sieci telefonicznej (1891) usprawniło funkcjonowanie gospodarki oraz zdecydowanie polepszyło komunikowanie się mieszkańców miasta z bliższym i dalszym otoczeniem.

Czynnikiem miastotwórczym okazał się przemysł i rozwój sieci drogowo – kolejowej. Od 2 połowy XIX w. Kamienna Góra rozwijała się w dwóch przeciwległych kierunkach. Pomiędzy miastem w obrębie dawnych fortyfikacji obronnych a dworcem kolejowym, ulokował się przemysł i osiedla domów robotniczych. Instytucje użyteczności publicznej znajdowały się w najbliższym sąsiedztwie rynku. Z kolei budownictwo mieszkaniowe zajmowało nowe tereny w kierunku południowo – wschodnim. Obiekty fabryczne okalały miasto od południa, zachodu i północy. Efektem wzmożonego ruchu budowlanego w latach 1864 – 1900 było wzniesienie 159 domów mieszkalnych. Spośród wielu powstałych wtedy gmachów wymienić warto: pocztę (1881), schronisko turystyczne (1884), obiekty firmy Gruenfeld (1885), szkołę (1890), szpital powiatowy (1893), browar i słodownię (1899), siedzibę Urzędu Powiatowego (1904).

Życie społeczno – kulturalne również ożywiło się. Dzięki różnorodnym inicjatywom rozwijał się ruch muzyczny, śpiewaczy, sportowy, turystyczny. Od 1874 r. drukarz Armin Werner wydawał lokalną gazetę oraz publikacje regionalne.

Wiosna Ludów (1848 – 1849) uaktywniła mieszczan. Mimo, że zakończyła się klęską, miała jednak szereg pozytywnych następstw, choćby wprowadzenie jawności obrad Rady Miejskiej w Kamiennej Górze we wrześniu 1849 r.

W połowie XIX w. Dolny Śląsk wszedł w okres szybkiego mechanizowania manufaktur. Przewrót techniczny w pierwszej kolejności objął przemysł włókienniczy. Najstarsza z kamiennogórskich fabryk powstała w 1841 r. Była to mechaniczna przędzalnia lnu, która w 1845 r. posiadała 4 tysiące wrzecion. Pierwszą tkalnię mechaniczną uruchomiła firma Gruenfeld (1862). W 2 połowie XIX w. w Kamiennej Górze działało kilka wielkich firm lniarskich, np. Gruenfeld, Rinkel, Methner i Frahne ,Hamburger. Zaskakująco długo utrzymywało się tkactwo chałupnicze. W roku 1879 na terenie Kotliny Kamiennogórskiej czynnych było 5150 ręcznych krosien, a w roku 1927 jeszcze 411. Poza dominującym przemysłem tkackim powstawały też inne fabryki, np. obuwia (1874), maszyn lniarskich (1881). Podejmowano próby rozwinięcia górnictwa węgla kamiennego, które ze względu na wysokie koszty wydobycia i stale podnoszący się poziom wody wkrótce upadło. W 1861 r. w kopalni „Luiza” koło Kamiennej Góry 59 górników zdołało pozyskać zaledwie 2230 ton węgla.

Na obszary górskie kolej żelazna dotarła stosunkowo późno. Mimo początkowych oporów szybko dostrzeżono jej zalety. Przede wszystkim była ona od trzech do pięciu razy tańsza niż tradycyjny transport drogowy oraz poszerzała znacznie możliwości zbytu dużych partii towarów. Pierwsza lokomotywa wtoczyła się na kamiennogórski dworzec w dniu 6 sierpnia 1869 r. Pod koniec tego roku uruchomiono linię Sędzisław – Kamienna Góra – Lubawka. W okresie 1896 – 1899 kolej dotarła do Chełmska i Okrzeszyna. Budowa linii jednotorowej z Kowar do Kamiennej Góry trwała w latach 1902 – 1905. Obfituje ona w wiele zakrętów i biegnie tunelem o długości 1025 metrów pod Przełęczą Kowarską. Jest to jedyny tunel w Sudetach z zakrętem wewnątrz i trzeci pod względem długości. Ostatni odcinek kolejowy na Ziemi Kamiennogórskiej, nie licząc przyzakładowych bocznic, powstał w roku 1914 i połączył Kamienną Górę z Marciszowem.

Systematycznie rosła liczba ludności miasta. W 1800 r. liczyła 2919 mieszkańców, w 1825 – 3344, w1867 – 5190, w 1890 – 7545, w 1900 – 8151. Po włączeniu do miasta w 1903 r. przedmieść Czadrówka i Daleszowa Dolnego oraz w związku z rozwojem przemysłu ludność osiągnęła stan 12 665 osób. Obszar zarządzany przez władze miejskie powiększył się z 365 do 1160 ha. Daleszów Górny i Grodztwo (Kreppelhof) przyłączono dopiero w 1928 r.

W XX w. Ziemia Kamiennogórska wkraczała jako obszar silnie uprzemysłowiony. W 1907 r. na 1000 mieszkańców w przemyśle i rzemiośle pracowały 263 osoby, co lokowało powiat kamiennogórski wraz z wałbrzyskim na drugim miejscu na Dolnym Śląsku.

W latach I wojny światowej ograniczeniu uległo budownictwo, handel i usługi, wyraźnie zmniejszyła się produkcja fabryczna na cele cywilne, zamierała turystyka. Dotkliwy brak wielu towarów na rynku, szczególnie spożywczych, zmusił władze do wprowadzenia systemu reglamentacji. W budynku szkolnym i w barakach na boisku urządzono szpital wojskowy. Z różnych frontów tej wojny nie powróciło do domów 1674 mieszkańców Ziemi Kamiennogórskiej.

Pierwsze lata powojenne cechował przede wszystkim brak stabilizacji. Najdokuczliwszym zjawiskiem była inflacja, której szczytowy okres przypadł na rok 1923. Olbrzymi spadek wartości pieniądza i jednoczesny gwałtowny wzrost cen skutecznie dezorganizowały rynek. Ilustracją ówczesnego szaleństwa niech będzie przykład kształtowania się ceny jednego bochenka chleba w Kamiennej Górze w 1923 r. 15 stycznia kosztował 750 marek, a dziesięć miesięcy później...aż 63 miliardy marek! Kryzys na początku lat dwudziestych uderzył głównie w ludzi pracy najemnej, którzy strajkowali i wychodzili na ulice, aby burzliwie demonstrować. Kamienna Góra, podobnie jak wiele innych miast, przez kilka lat po I wojnie światowej emitowała komunalne pieniądze zastępcze. Lata 1924 – 1928 to czas już względnej stabilizacji. Kolejne załamanie w gospodarce przyniósł ogólnoświatowy kryzys (1929 – 1933). Kamiennogórskie fabryki wstrzymywały lub ograniczały produkcję. Rzesze bezrobotnych ludzi wegetowały dzięki zasiłkom i zapomogom. Wyraźne objawy ożywienia gospodarczego w całych Niemczech zaznaczyły się po dojściu do władzy ekipy hitlerowskiej (1933), realizującej program remilitaryzacji.

W latach trzydziestych na gości spoza Kamiennej Góry czekały cztery hotele („Kaiserhof”, „Germania”, „Zum Raben”, „Wallisch”) i dziewięć zajazdów. Najwyższy standard usług oferował hotel „Germania”, dysponujący komfortowo wyposażonymi pokojami z co, wykwintną kuchnią, najprzedniejszymi trunkami, garażem. Przyjezdni i miejscowi mogli posilać się w 12 restauracjach. Na kawę, ciasto i słodycze zapraszali właściciele pięciu kawiarni. W Kamiennej Górze jako mieście powiatowym (od 1818 r.) miało siedzibę siedem placówek bankowych (1938), były też cztery sądy. W 1932 r. powstało Muzeum Regionalne, którego organizatorem i długoletnim kierownikiem (1932 – 1945) był dr Ernst Kunick. Staraniem miejscowej inteligencji ukazało się w 1929 r. obszerne opracowanie przyrodniczo – historyczno – ekonomiczne powiatu kamiennogórskiego, bogato ilustrowany 2 – tomowy Heimatbuch des Kreises Landeschut i. Sch. Jest to dzieło kilkudziesięciu autorów pod redakcją dra Ernsta Kunicka, historyka, znawcy dziejów miasta i okolic. W 1939 r. Kamienną Górę zamieszkiwało 13 461 osób.

W trakcie II wojny światowej miasto – leżące z dala od frontów – nie poniosło praktycznie żadnych zniszczeń i strat. Od lipca 1944 r. do początku maja 1945 r. funkcjonowała tu filia obozu koncentracyjnego Gross – Rosen. Więźniowie różnych narodowości zatrudnieni byli w miejscowym przemyśle, całkowicie przestawionym na potrzeby zbrojeniowe III Rzeszy. W leśnym osiedlu Antonówka w zbudowanej od podstaw fabryce wytwarzano amunicję. Do dziś nie wyjaśnioną tajemnicą jest przeznaczenie sztolni i pomieszczeń, wykutych przez więźniów pod Górą Zamkową, Górą Kościelną i Szubianką na terenie miasta.

W godzinach porannych 9 maja 1945 r. do Kamiennej Góry wkroczyli żołnierze 21 armii radzieckiej pod dowództwem Dmitrija Gusiewa. 19 maja przybyła 16 – osobowa polska grupa operacyjna z Tadeuszem Kalamanem na czele w celu objęcia władzy w mieście i powiecie (obwód nr 28). Zasadniczy proces wymiany ludnościowej miał miejsce w okresie 1945 – 1947. Najwięcej Niemców opuściło przymusowo Kamienną Górę w roku 1946. Polscy osiedleńcy pochodzili głównie z Polski centralnej i zza Buga. Rozpoczął się niezwykle trudny i skomplikowany proces budowy życia polskiego od podstaw w nowej rzeczywistości społeczno – politycznej.