Kilka słów o teatrze w Kamiennej Górze
O teatrze, który nie powstał, o teatralnych architektach, tłumaczu Szekspira, sztuce Noblisty i scenie… zamienionej w sklep.
27 marca obchodzimy Międzynarodowy Dzień Teatru. Z tej okazji przestawiamy rys historyczny dziejów teatru i sztuki scenicznej w historycznym Landeshut.
Kamienna Góra nigdy nie miała niezależnego, prawdziwego teatru. Na tle innych kupieckich miast regionu, nie byliśmy dużym ośrodkiem miejskim (Jawor, który pozwolił sobie na teatr mieszczański w XIX stuleciu, był w zasadzie dwa razy większym i ludniejszym miastem. Rejencyjna Legnica, będąc miastem nawet 5 razy większym od ówczesnej Kamiennej Góry, w połowie XIX wieku postawiła teatr projektu Carla Ferdinanda Langhansa).
Brak zachowanego historycznego budynku teatru w Kamiennej Górze nie oznacza, że nie było prób podjęcia takiego przedsięwzięcia. Pod koniec XVIII wieku grupa kupców, zrzeszona w cechu kupieckim, zdecydowała się na ciekawą inwestycję. Zrealizowano budowę resursy – budynku, w którym działał klub kupiecki. Tego typu założenia były wówczas bardzo popularne w środowisku majętnego patrycjatu miejskiego. Projekt kamiennogórskiej resursy przygotował Leopold Niederacker, uczeń Carla Gottharda Langhansa. Pierwszy projekt, z 1797, zakładał powstanie obszernej sali teatralnej ze sceną i widownią. Ostatecznie – niestety – z tego rozwiązania zrezygnowano w późniejszej wersji realizowanego projektu. Niemniej, w budynku, na piętrze, powstała sala redutowa z podestem orkiestrowym, która mogła służyć za salę widowiskową. Sala mogła pomieścić do 90 osób. Działalność klubu była rozrywką tylko dla elit. Resursa już w II połowie XIX wieku utraciła pierwotny charakter, została przebudowana. Obecnie jest w nienajlepszym stanie technicznym i nie jest zagospodarowana.
Rozwój społeczny w XIX wieku doprowadził do masowego wykształcenia potrzeb kulturalnych mieszczaństwa. Styczność z kulturą poprzez powszechną państwową edukację wpływała na chęć szerszego dostępu do oferty. Realizacja tych potrzeb często była w prywatnej gestii „przedsiębiorców rozrywkowych” (pierwszy stały wrocławski teatr, Kalte Asche, działający w latach 1754–1841 był prywatna inicjatywą. Co ciekawe, przebudowę siedziby tego teatru – dawnego magazynu! - zaprojektował Carl Gotthard Langhans – mistrz klasycyzmu z Kamiennej Góry). W dawnej Kamiennej Górze potrzeby kontaktu ze sztuką sceniczną również realizowane były na gruncie prywatnej działalności. „Deutsche Theater Lexikon” z XIX wieku podawał, że w Kamiennej Górze działała pod koniec XIX stulecia sala teatralna („Theatersaal”) prowadzona przez Hotel „Drei Bergen” z siedzibą w rynku. Sala teatralna znajdowała się w budynku na tyłach hotelu. Budynek ten następnie przebudowano na salę kinową. Miejsce to Kamiennogórzanie kojarzą jako nieistniejące już Kino Szarotka (obecnie częściowa ruina, niezagospodarowana). W Almanachu Teatralnym z XIX wieku o teatrze w Kamiennej Górze pisano: „Duża publiczność, pilni widzowie, wdzięczni nawet za najskromniejsze przedstawienia”.
Kolejny ciekawy obiekt powstał sto lat temu, w 1926 roku, przy historycznym zajeździe „Zum Lucker” (przy skrzyżowaniu dzisiejszej ul. Jeleniogórskiej i ul. Jedwabnej). Zajazd w tym miejscu – wówczas w podkamiennogórskiej wsi Daleszów (Ober-Leppersdorf) - funkcjonował już w XVIII wieku, jako ważna lokalizacja noclegowa przy drodze pocztowej do Cieplic (tzw. stary trakt kamiennogórski przez Rudawy Janowickie). W latach 20. XX wieku ówczesny właściciel zajazdu zdecydował się na wybudowanie ogromnej sali teatralno-balowej. Pomieszczenie nazywane „Luckersaal” było w okresie międzywojennym największym tego typu miejscem na całej Ziemi Kamiennogórskiej. Parkiet (widownia) miał 700 metrów kwadratowych, a scena 100 metrów kwadratowych. Po II wojnie światowej gmach został adaptowany na cele kulturalne i społeczne. W budynku działał ośrodek kultury z pełnym zapleczem scenicznym. Na estradzie wystąpiło wiele gwiazd! Jeśli mają Państwo z tych czasów wspomnienia, chętnie o nich przeczytamy! Budynek służył również za salę gimnastyczną dla uczniów Szkoły Podstawowej nr 2 w Kamiennej Górze. W XXI wieku został kompleksowo przebudowany i przekształcony w powierzchnię handlową.
Trzeba w tym miejscu zauważyć, że prywatne „teatry” przy hotelach czy zajazdach nie słynęły z wybitnego poziomu. Były to raczej sezonowe sceny, na których występowały wędrowne trupy teatralne, odbywały się koncerty, pokazy sztukmistrzów czy rozmaite prezentacje talentów. Przez większą część roku widownie były salami redutowymi, w których organizowano maskarady, zabawy taneczne oraz spotkania towarzyskie.
Przy okazji wyliczania historycznych budowli o funkcjach teatralnych, warto dodać, że z Kamienną Górą związanych było co najmniej dwóch architektów teatralnych. Wspomniany już Carl Gotthard Langhans, urodzony w 1732 roku w Kamiennej Górze, klasycystyczny mistrz, był nie tylko autorem przebudowy wspomnianego teatru we Wrocławiu. W Berlinie zajmował się przebudową słynnej opery Unter den Linden (do dziś jedna z najważniejszych scen teatru muzycznego w Niemczech). Langhans zaprojektował teatr dla pałacu Charlottenburg (obecnie siedziba Käthe-Kollwitz-Museums). Zaprojektował również… teatr anatomiczny (Anatomisches Theater - specjalne miejsce do nauki anatomii) w Berlinie.
Kolejnym architektem teatralnym związanym (pośrednio) z Kamienną Góra był Gottfried Semper. Urodził się w Hamburgu, ale pochodził ze znamienitej kupieckiej rodziny z Landeshut (jego ojciec wyemigrował ze Śląska i osiedlił się w Atlonie. Semperowie przez ponad 4 wieki mieszkali w Landeshut). Gottfried Semper zasłynął jako autor Semperoper, czyli słynnej opery w Dreźnie. Zaprojektował w XIX wieku dwie kolejne wersje gmachu opery drezdeńskiej (II wersja zachowana do dziś). Semper współpracował również jako architekt z Richardem Wagnerem przy reformie teatralnej, obejmującej radykalną zmianę architektury. Niezrealizowany projekt nowatorskiego teatru dla Monachium został następnie wykorzystany przy budowie rewolucyjnego teatru wagnerowskiego w Bayreuth (w 2026 roku świętował 150-lecie inauguracji). Reforma Wagnera-Sempera obejmowała m.in. wprowadzenie amfiteatralnej widowni i rezygnację z empor (lóż). Ten typ budownictwa teatralnego duetu Semper-Wagner zyskał na popularności w epoce kina.
Teatr to ludzie sceny. Należy wspomnieć o największym w czasach historycznych aktorze i człowieku teatru pochodzącym z Kamiennej Góry. Heinrich Oberländer urodził się 22 kwietnia 1834 roku w ówczesnym Landeshut jako syn aptekarza. Początkowo występował jako aktor wędrujący, zatrudniony na krótkich angażach, m.in. w: Bremie, Oldenburgu Goerlitz, Legnicy, Wrocławiu, Królewcu czy Pradze. Był zawodowo związany z poważanymi teatrami w Weimarze i Berlinie. Grał m.in. w sztukach Lessinga, Szekspira, Schillera, Goethego. Oberländer otrzymał wiele państwowych nagród i zaszczytów. Wykształcił wielu następców. Zmarł w Berlinie w 1911 roku.
Epizodycznie z Kamienną Górą związany był tłumacz dzieł teatralnych Szekspira. Johann Wilhelm Gottlieb Otto Benda (1775-1832), który pełnił urząd burmistrza Landeshut w latach 1808-1816. W tym czasie prowadził prace nad tłumaczeniem ponad 30 sztuk Szekspira. Wydał je w latach 1825-1826 w Lipsku w 19 tomach. Translatorskie dzieło burmistrza Bendy obejmuje około 6500 stron druku dramatów i komedii Szekspira spisanych wierszem. To obszerne dzieło translatorskie zajęło mu 20 lat, a czas jego pracy przypadł w dużej mierze na kamiennogórski epizod w biografii Bendy.
Kamienna Góra została wzmiankowana w sztuce Gerharta Hauptmanna, śląskiego dramatopisarza, laureata literackiej nagrody Nobla w 1912. Chodzi o naturalistyczny dramat „Fuhrmann Henschel” (1898), którego akcja osadzona jest na Śląsku. Co ciekawe, wędrowna trupa aktorska wystawiła tę sztukę właśnie w Kamiennej Górze, o czym w swoich wspomnieniach pisał prof. Willy Hugo Hellpach (uczeń gimnazjum w Landeshut, maturzysta w 1895). Podczas wizyty w ferie świątecznie, Hellpach obejrzał spektakl „Woźnica Henschel” Hauptmanna w Kamiennej Górze. Co więcej, Hellpach – wówczas student psychologii w Lipsku – opublikował recenzję tego wydarzenia na łamach prestiżowego miesięcznika teatralnego „Büne und Welt” (artykuł napisany pod pseudonimem Ernst Gystrow). Z recenzji „Fuhrmann Henschel in seiner Heimat” wynika, że spektakl wystawiono na scenie wspomnianego wyżej hotelu Drei Berge. (Hellpach to ciekawa osoba związana z historią Kamiennej Góry, w 1925 roku kandydował z ramienia Niemieckiej Partii Demokratycznej w wyborach na prezydenta Niemiec).
Opr. Robert Główczyk, Muzeum Tkactwa w Kamiennej Górze
Ilustracja:
1) C.G.Langhans, projekt przebudowy teatru w Berlinie, Architekturmuseum TU Berlin, domena publiczna (EUROPEANA)
2) maski teatralne, grafika (domena publiczna)
3) Leopold Niederräcker, projekt resursy w Kamiennej Górze z teatrem na parterze, Biblioteka Narodowa w Warszawie, domena publiczna (POLONA)
4) Willy Hugo Hellpach (jako Ernst Gystrow): „Fuhrmann Henschel in seiner Heimat” w: „Büne und Welt” (1899)(domena publiczna)
5) Heinrich Oberländer, „Die Woche” 1911 (domena publiczna)
6) J.W.O.Benda, Dzieła zebrane Szekspira: Hamlet, 1825 (karta tytułowa, domena publiczna)