Muzyka i włókiennictwo

Z okazji przypadającego 21 czerwca Święta Muzyki (Fête de la Musique) zapraszamy do lektury wybranych muzycznych ciekawostek związanych z tkaniem i przędzeniem. Motywy czynności charakterystycznych dla rzemiosł związanych z włóknem i tkaniną pojawiają się w rozmaitych kompozycjach. Są to pieśni, opery, balety, oratoria czy kompozycje orkiestrowe i instrumentalne. Wątki tkackie i przędzalnicze pojawiają się zarówno jako sztafaż, rodzaj sytuacyjnej dekoracji, ale też mają znaczenia symboliczne i fabularne. W zestawieniu przedstawiamy wybór kompozycji od klasycyzmu po muzykę początku XX wieku, w tym dzieła największych mistrzów muzyki. 

- Joseph Haydn w swoim oratorium „Die Jahreszeiten” („Pory roku”) z 1801 roku skomponował „Spinnerlied”, czyli pieśń przy przędzeniu. Słowa napisał oświeceniowy poeta Gottfried van Swieten. W części „Zima” znajduje się scena przędzenia. Uczestnikami są soliści (Hanna, Lucas) i chór. W treści sceny znajdują się odniesienia do przędzenia włókna lnianego („Abgesponnen ist der Flachs”) oraz tkania delikatnego tiulu („Weber, webe zart und fein, webe fein das Schleierlein”). Dodatkowym walorem są onomatopeje naśladujące pracę narzędzi („Knurre, schnurre, knurre!”). Utwór jest do dziś często wykonywany.

- Wczesnoromantyczna pieśń „Gretchen am Spinnrade” („Małgosia przy kołowrotku”) Franza Schuberta to kamień milowy w kanonie pieśniarstwa artystycznego oraz zwiastun romantyzmu w muzyce. Utwór z 1814 roku powstał do tekstu zaczerpniętego z „Fausta” Johanna Wolfganga Goethego. Pieśń ma niewiele wspólnego z samym przędzeniem. Motyw pracy przy kołowrotku jest czysto dekoracyjny, symbolizuje kobiecość bohaterki. Pieśń jest tematycznie związana z miłosnymi rozterkami bohaterki dramatu. Warto nadmienić, że po ten sam tekst sięgnęło wielu innych kompozytorów, w tym Richard Wagner.

- Skoro o Wagnerze mowa, w jego kompozycjach dramatycznych pojawiają się wątki związane z przędzeniem. W operze romantycznej „Der fliegende Holländer” („Holender tułacz”) akt II otwiera scena zespołowa nazywana „Spinnerchor” (chór prządek) z dziewczętami przędącymi w izbie („Summ' und brumm', du gutes Rädchen, munter, munter, dreh' dich um!” - Warcz i furcz mój kołowrotku, Raźno, raźno kręć się, kręć!). Onomatopeiczne zwroty (Summ' und brumm') podkreślają pracę przy wirujących kołowrotkach. Premiera opery odbyła się w Dreźnie w 1843 roku w teatrze Sempera. Jako ciekawostkę można dodać, że gmach z 1841 roku został zaprojektowany przez architekta Gottfrieda Sempera, syna kupca tekstylnego z Kamiennej Góry. Semper był nie tylko projektantem budowli, ale też autorem pionierskiego traktatu estetycznego „Die Textile Kunst“ na temat roli tkaniny w sztuce.

- W twórczości Richarda Wagnera motyw przędzenia pojawia się jeszcze w dramacie muzycznym „Götterdämmerung” („Zmierzch bogów”). W prologu do dzieła z 1876 roku pojawia się scena z boginiami Normami, które przędą nić istnienia. Przędzenie, splątania przędzy i rwanie nici ma w tym przypadku charakter zarówno dekoracyjny (jest elementem scenografii inscenizacji), jak i symboliczny i znaczeniowy dla fabuły.

- W repertuarze niemieckiego romantyzmu XIX wieku znaleźć można również miniaturę fortepianową autorstwa Feliksa Mendelssohna Bartholdy’ego. To „Spinnerlied” z cyklu „Lieder ohne Worte” (Pieśni bez słów) op. 67. Utwór powstał około 1844 roku. Nazwa „Spinnerlied” jest określeniem zwyczajowym, związanym z motywem muzycznym, który kojarzył się z wirującym kołowrotkiem.

- W muzyce francuskiego romantyzmu warto zwrócić uwagę na „Le Rouet d’Omphale”(„Kołowrotek Omphale”) - poemat symfoniczny Camille'a Saint-Saënsa z 1869 roku. Prawdopodobnie kompozycja została zainspirowana wierszem Victora Hugo „Le rouet d’Omphale” z tomu „Les Contemplations”. Tematyka związana jest z mitem greckim o Herkulesie, który podczas służby u królowej Omfale doświadczył cross-dressingu: musiał przyjąć rolę kobiety, która przędzie. Poemat muzyczny i wiersz łączy… technologiczny anachronizm. Kołowrotek nie był znany w starożytności. Prawidłowym narzędziem powinno być zatem wrzeciono, fr. fuseau. W warstwioe muzyczniej dzieła Saint-Saënsa pojawiają się motywy rytmiczne, symbolizujące ruch przędzy na szpuli.

- Z kolei „Zlatý kolovrat” („Złoty kołowrotek”) to poemat symfoniczny na orkiestrę autorstwa czeskiego mistrza późnego romantyzmu, Antonína Dvořáka. Dzieło z 1896 roku zostało oparte na mrocznej balladzie „Zlatý kolovrat” zbioru „Kytice” Karla Jaromíra Erbena (warto nadmienić, że ten znakomity czeski romantyk urodził się w miejscowości Miletín, niespełna 50 km na południe od Kamiennej Góry).

- W muzyce z początku XX wieku motyw tkania pojawia się w dziele „Pénélope” („Penelopa”). To opera Gabriela Fauré. Premiera odbyła się w 1913 roku. Dzieło nawiązuje do „Odysei” Homera i motywu tkania i prucia całunu przez Penelopę.

Opr. Robert Główczyk